İstanbul Dijital Sanat Festivali (IDAF) beşinci kez 11–15 Haziran 2025'te Atatürk Kültür Merkezi'nde toplandı. Bu yılın başlığı "Connecting" (Bağlanıyor) idi ve sergide Türkiye'den ve yurt dışından 80 sanatçının işi yer aldı. Festival Kültür ve Turizm Bakanlığı desteğiyle yapıldı. Küratör ekibinde Rahim Ünlü, Niyazi Erdoğan, Samed Karagöz ve Evgeniya Romanidi vardı; festival ayrıca Avind adını verdiği bir yapay zekâyı da küratör olarak tanıttı. İstanbul'daki etkinlikten önce Paris'te bir ön gösterim yapıldı.
Tema metni, çevrimiçi ve çevrimdışı hayatın birbirine karıştığı bir dönemde insanların birbirleriyle nasıl temas kurduğunu soruyordu. Mesajlaşmadan ekran üzerinden kurulan yakınlığa uzanan bu bağlanma biçimlerinin varoluşa dair ne söylediği, festivalin temel sorusuydu. Sergiye paneller, atölyeler, dijital tiyatro ve canlı performanslardan oluşan bir program eşlik etti.
Bu edisyona PersonA adlı interaktif dijital portre yerleştirmemle katıldım.
PersonA nasıl çalışır?
PersonA, karşısına geçen her izleyicinin yüzünü bir kamerayla yakalar. Yazılım, yüzün işaret noktalarını, yani göz, burun, ağız ve yüz hattının konumlarını tespit eder ve bu noktaları ekranda o anda bulunan portrenin işaret noktalarıyla hizalar. Ardından iki yüzü tek bir melez yüzde birleştirir. Ortaya çıkan portre, bir sonraki izleyici için başlangıç görüntüsü olur. Böylece eser, sergi süresince her yeni ziyaretçiyle birlikte kümülatif olarak dönüşür. Ekrandaki yüz hiçbir zaman tek bir kişiye ait değildir; önünden geçmiş herkesin izini taşır. Yazılım Python tabanlıdır ve yüz tespiti ile işaret noktası çıkarımı için OpenCV kütüphanesini kullanır.
Adın iki okuması
Eserin adı iki okumaya açık. Birincisi "persona": Latincede tiyatro maskesi anlamına gelen, toplumsal hayatta taşıdığımız yüzü adlandıran sözcük. İkincisi "Person A": hukuk metinlerinde, araştırma raporlarında ve veri setlerinde gerçek bir kişinin kimliğini gizlemek için kullanılan anonim etiket. Biri bir yüzü, diğeri bir yüzün yokluğunu adlandırır. PersonA bu iki anlam arasında çalışır.
Neden böyle bir eser?
Pratiğim uzun süredir yüz, kimlik ve anonim varoluş üzerine yoğunlaşıyor. Biyometrik serisinde yüzün bir veri olarak işlenmesini, gözetim teknolojilerinin bedene uyguladığı baskıyı ele aldım. PersonA bu soruyu tersine çeviriyor. Yüz tanıma sistemleri bir yüzü diğerlerinden ayırmak, onu bir kimliğe bağlamak için tasarlanmıştır. PersonA aynı teknik araçları, yüzleri birbirinden ayırmak yerine birbirine karıştırmak için kullanıyor. Sistemin çıktısı, hiç kimseye ait olmayan ve herkesin katkısını taşıyan bir yüz.
Festivalin "Connecting" teması bu açıdan esere uygun bir çerçeve sundu. PersonA'da bağlantı, iki yüzün aynı piksellerde buluşması anlamına geliyor. Bu bağlantıyı izleyiciler kurmuyor, sistem kuruyor. Bir izleyici önceki izleyiciyi tanımıyor, onunla konuşmuyor, ama yüzü onunkiyle birleşiyor. Dijital çağın bağlanma biçimlerinden biri tam olarak böyle işliyor: verilerimiz, hiç tanımadığımız insanların verileriyle ortalamalar, profiller ve modeller içinde birleşiyor.
AKM'deki beş gün
Atatürk Kültür Merkezi'nin geniş fuaye alanında beş gün boyunca binlerce ziyaretçi PersonA'nın karşısında durdu. Her yaştan insan kameraya baktığında, ekrandaki portrenin kendi yüz hatlarıyla yavaşça hizalanıp kendisinden önce geçmiş yabancıların yüzleriyle eriyişine tanık oldu. Başlangıçtaki çekingenlik kısa sürede meraklı bir etkileşime dönüştü: kimi izleyiciler yaklaştı, kimi başını hafifçe eğerek ekrandaki melez yüzün nasıl dönüştüğünü inceledi. Festivalin sonunda yerleştirme, AKM'den geçen binlerce insanın yüzünü tek bir ortak hafızada harmanlayan kolektif bir dijital portreye dönüştü.
AKM'de sergilenen kurulum, eserin ilk sürümüydü. Festivalden sonra yazılımın yüz hizalama ve harmanlama motorunu baştan yazdım. Yazılımla üretilen işlerde eserin sürümleri olduğunu kabul etmek gerekiyor; sergilenen her kurulum, belirli bir sürümün belgesidir.
Dijital festival ve figüratif gelenek
Dijital sanat festivalleri genellikle soyut, generatif ve sürükleyici işlerle anılır. PersonA ise figüratif portre geleneğine ait bir soruyu dijital araçlarla soruyor: bir yüzü resmetmek, onu sabitlemek midir, yoksa onun sürekli değişen doğasını kaydetmek mi? Rembrandt'ın geç dönem otoportrelerinde yüz, zamanın ve yaşın katmanlarını taşır. PersonA'daki yüz ise başka insanların katmanlarını taşıyor.
---
Kaynaklar: Euronews Türkçe (14 Mayıs 2025); Platin (14 Haziran 2025); AKM, "Dijital Sanat Festivali İstanbul 2025" etkinlik sayfası; İstanbul Dijital Sanat Festivali resmî sitesi.