Aynı yüz görüntüsü bir kimlik kontrolünde eşleşme sorusuna, bir aile albümünde hatırlama arzusuna, bir sergide ise temsil tartışmasına katılabilir. Görüntünün taşıdığı bilgi kadar, ona yöneltilen soru da önemlidir. Bir kaydı doğru kişiyle eşleştirmek ile o kişinin hayatını anlamak farklı türden uğraşlardır.
Biyometri ve sanat arasındaki ilişkiyi bu ayrımdan başlayarak düşünmek mümkündür. Ölçümün hangi iş için yeterli olduğunu, bir temsilin nerede kendi sınırlarını aştığını ve insanı görünür kılmanın hangi koşullarda gerçekleştiğini sorabiliriz. Resim, yerleştirme ve dijital üretimlerimi bir arada tutan araştırma da bu sorular çevresinde gelişiyor.
Sanatın burada açtığı alan, bir kişinin bütün hakikatini görüntüsünden çözme vaadi değildir. Bakışın nasıl düzenlendiğini görünür kılmaktır. Bazen bu düzenleme yüzün kendisinde, bazen yüzü görmemize izin veren açıklıkta ortaya çıkar.
Bir yüz, sistemin sorusuna nasıl dönüşür?
Yüz teknolojilerini tek bir işlem gibi düşünmemek gerekir. NIST, yüz teknolojilerine ilişkin değerlendirmelerini kimlik doğrulama ve görüntü analizi gibi farklı görevler üzerinden ayırır; yüz tanıma kapsamında bire bir ve bire çok karşılaştırma başlıkları kullanır. Bu ayrım, sistemden ne beklendiğinin açıkça tanımlanması gerektiğini gösterir. NIST, Face Technology Evaluations
Bire bir karşılaştırmayı, sunulan yüz görüntüsünün belirli bir referansla eşleşip eşleşmediğini sormak olarak düşünebiliriz. Bire çok karşılaştırmada ise görüntü daha geniş bir kayıt kümesi içinde değerlendirilir. Buradaki açıklama, yazılımın bütün teknik adımlarını tarif etmez; iki görevin farklı sorular sorduğunu gösterir.
Gündelik dilde kullandığımız “tanıma” sözcüğü bu noktada yanıltıcı olabilir. Bir arkadaşımızı tanımakla bir sistemin yüzü tanıması aynı fiille anlatılır. Oysa ilkinde birlikte geçirilen zaman, güven, yanlış anlamalar ve değişen bir ilişki vardır. İkincisinde tanımlı bir karşılaştırma görevi söz konusudur. Aynı sözcüğün kullanılması, iki eylemin kapsamını eşitlemez.
Bu farkı korumak teknolojiyle daha dikkatli ilişki kurmamızı sağlar. Bir araca yapması beklenmeyen şeyi yapamadığı için karşı çıkmak yerine, ürettiği sonucun nerede geçerli olduğunu sorabiliriz. Bir eşleşme belirli bir işlemi tamamlamak için yeterli olabilir. O sonucun kişiye dair kapsamlı bir bilgi olarak dolaşıma girmesi ise başka bir değerlendirme gerektirir.
Kaydın sınırı nerede başlar?
Bir kayıt kullanılacağı işlemin ihtiyaçlarına göre düzenlenir. Hangi özelliklerin tutulacağı ve hangi sonuçların üretileceği bu amaçla ilişkilidir. Bir eser künyesi ad, malzeme ve ölçüyü verir; eserin önünde geçirilen süreyi veya izleyicide oluşan çağrışımı içermez. Künyenin işe yaraması, her şeyi söylemesine bağlı değildir.
Sorun, kayıt ile kaydın konusu arasındaki farkın unutulmasıdır. Seçilmiş özellikler kişinin bütünüymüş gibi ele alındığında, sınırlı bir bilgiye taşıyabileceğinden daha geniş bir açıklama gücü yüklenir. Yüz görüntüsünden hareketle bir kişinin karakterini, niyetini veya hayat hikâyesini bildiğimizi sanmak da aynı sıçramayı yapar.
Şemadaki iki hat farklı soruları görünür kılar. Kayıt okumasında amaç ve karşılaştırma ölçütü öne çıkar; insani karşılaşmada ise zaman, bağlam ve yorum devreye girer. Bu ayrım iki alanın birbirine kapalı olduğunu söylemez. Hangi bilginin hangi soruya cevap verdiğini açık tutmayı önerir.
Bir kimlik fotoğrafına çekildiği tarih eklendiğinde görüntünün anlamı değişebilir. O döneme ait bir anlatı da eklendiğinde başka bir ilişki kurulur. Yeni bağlam, ilk görüntüyü yanlış kılmaz; ilk görüntünün kendi başına açıklamadığı şeyleri fark etmemizi sağlar.
Standartlaştırılmış yüzün karşısında yaşanmışlık
Bir yüzü yaşanmışlık üzerinden düşünmek, görünüşten gizli bir biyografi çıkarmak değildir. Bir çizginin hangi olaydan kaldığını, bir bakışın hangi kaybı taşıdığını yalnız görüntüden kesin olarak söyleyemeyiz. Böyle bir iddia, temsilin sınırını sorgularken başka bir kesinlik üretmek olur.
Yaşanmışlık daha dikkatli bir soruya davet eder: Bu yüzün gösterdiğinden fazlasını taşıdığını kabul ederek nasıl bakabiliriz? Karşımızdakini hemen bir kategoriye yerleştirmeden, görüntünün açıklamadığı alanı açık tutabilir miyiz?
Bir sanat eserinin sunduğu imkânlardan biri, bakışın süresini değiştirmesidir. Bir ayrıntıya geri döner, ilk izlenimimizi düzeltir, aynı yüzeyde başka bir ilişki fark ederiz. Eser bize kişi hakkında yeni bir veri sunmasa da, bilme iddiamızın hızını görünür kılabilir. Burada sanatın etkisi, bütün hakikati açıklamasından çok, tamamlandığını düşündüğümüz yargıyı yeniden açmasındadır.
Bu bakış yalnız resme özgü değildir. Fotoğraf, video, yazı ve etkileşimli bir iş de izleyicinin ilk tanımını değiştirebilir. Önemli olan kullanılan aracın adına bakarak karar vermek yerine, eserin bizim bakışımızı nasıl düzenlediğini incelemektir.
Sanat, kayda hangi soruyu ekler?
Acute Angle adlı yerleştirmemde iki resim ve kontrollü ışık kullanıyorum. Bu mekânsal düzenleme, görünürlüğün koşullarını somut bir örnek üzerinden düşünmeye imkân veriyor. Fotoğrafta yüksek panellerin arasında dar bir açıklık, bu açıklıkta resmin bir bölümü ve zemine uzanan ışık görülür. Eserin proje kaydı
Bu görünümde resim yerindedir; ancak resme ulaşan bakış serbest değildir. İzleyicinin konumu ve açıklığın genişliği, ne kadarını görebildiğini belirler. Buradan yapılabilecek okuma, eksik görmenin yalnız gözün veya görüntünün niteliğiyle ilgili olmadığıdır. Görme koşulları da eksikliği üretir.
Yerleştirmeyi biyometrik kayıtla birlikte düşünmemizi sağlayan, her ikisinde de görüş alanını belirleyen seçimlerdir. Bu karşılaştırma, temsil hakkında soyut konuşurken kolayca atlanan bir soruyu somutlaştırır: Bir şeyi göremediğimizde, görünmeyenin yokluğundan mı, bakışımızın düzenlenişinden mi söz ediyoruz?
Paneller arasındaki açıklık, görmeye konulan sınırı deneyimin bir parçasına dönüştürür. Resme bakarken, onu görmemizi sağlayan ve kısıtlayan düzenlemeyi de fark ederiz. Bir kaydın karşısında da sunulan bilgiyle bu bilginin elde edilme koşullarını birlikte inceleyebiliriz.
BİYOMETRİK: Üretimlerimi buluşturan soru
Sanat pratiğimi insanın nasıl temsil edildiği ve bir insan kaydedildiğinde geriye ne kaldığı soruları etrafında kuruyorum. Toprak ve bitki pigmentleriyle ürettiğim figüratif resimler ile yüz tanıma ve üretken yapay zekâ kullandığım dijital işler, bu araştırmanın farklı araçları. Tasarım, kod ve medya sistemleriyle çalışmış olmam da bu sorulara yaklaşımımı besliyor.
Hazırlık aşamasındaki BİYOMETRİK sergimde bu üretimleri ortak bir çatı altında ele alıyorum. Figüratif resimde yaşanmışlık, kırılganlık ve tekillik soruları; dijital üretimde ise kimliğin nasıl değişen bir ilişki içinde kurulabileceği öne çıkar. Bu, eserlerin birbirinin görsel karşılığı olduğu anlamına gelmez. Ortak soru, farklı araçlarda farklı sonuçlarla karşılaşır.
Bu çerçeveyi anlamak için teknolojinin tarafını seçmekten önce temsilin kapsamını konuşmak gerekir. Bir yüzü kaydetmek yararlı ve gerekli bir işlem olabilir. Benim sorum, o işlemin sonucunu insanın bütünü olarak kabul ettiğimizde neyi gözden kaçırdığımız. Bu yaklaşımı sanat pratiğim üzerine yazdığım metinde de ele alıyorum.
Bir kayda yeniden bakmak
Yüzü bir kayıtta sabitlemek, onunla kurulabilecek ilişkileri tüketmez. Kimlik kontrolü için yeterli olan sonuç; tarih, hafıza veya sanat açısından başlangıç noktası olabilir. Bu yüzden kayıtla karşılaşırken üç ayrımı korumak önemlidir: ne gördüğümüz, neyi başka kaynaklardan bildiğimiz ve neyi yorumladığımız.
Acute Angle bu dikkat için somut bir örnek sunar. Resmin görünmeyen bölümünü yok saymak yerine, görünürlüğü daraltan yapıya bakarız. Yüz temsilinde de seçilmiş özellikleri kişinin tamamı sanmak yerine, kaydın hangi soruya göre kurulduğunu araştırabiliriz.
BİYOMETRİK bu soruyu insan yüzüne geri taşır: Ölçüm tamamlandıktan sonra karşımızdaki insana nasıl bakmaya devam ederiz?