Avusturyalı sanatçı ve film yapımcısı Johannes Grenzfurthner, 2026'da yayımladığı "Manifesto of Reality: Cinema After the Physical Trace" başlıklı metninde bir öneri getirdi. Önerinin adı "ontolojik ifşa". Grenzfurthner'a göre görüntüler üç kategoriye ayrılmalı ve izleyiciye hangi kategoriye ait oldukları bildirilmeli: fiziksel olarak referans veren görüntüler, melez görüntüler ve tamamen sentetik görüntüler.
Önerinin kuramsal zemini tanıdık. Charles Sanders Peirce'ün işaret sınıflamasında "indeks", nesnesiyle fiziksel bir bağ içindeki işarettir: duman ateşin, ayak izi yürüyüşün indeksidir. Fotoğraf kuramı uzun süre bu kavrama dayandı. Roland Barthes 1980'de yayımlanan "Camera Lucida"da fotoğrafın özünü "bu vardı" duygusunda buluyordu. Üretken yapay zekâ görüntüsü bu bağı koparıyor. Bir yüzü gösteren ama hiçbir yüzün önünde bulunmamış bir görüntü, fotoğrafın dayandığı ontolojik sözleşmeyi bozuyor.
Grenzfurthner'ın önerisi bu kopuşu geri almaya çalışmıyor. İzleyiciye hangi sözleşmenin geçerli olduğunu bildirmeyi hedefliyor. Wikipedia'nın aktardığına göre sanatçı ve eğitimci Matt Ballou da 2026'da yapay zekâ ve pedagoji üzerine verdiği bir konuşmada bu öneriyi bedenlenme ve yazarlık kaygılarıyla ilişkilendirdi.
Önerinin uygulanabilirliği tartışmalı. Melez kategori, sınırları belirsiz bir alan. Yapay zekâ destekli bir rötuş uygulanmış bir fotoğraf hangi kategoriye girer? Bir ressamın yapay zekâ ile ürettiği bir taslaktan yola çıkarak elle boyadığı resim ne olarak etiketlenir? Bu sorular, ifşanın ancak dereceli bir ölçekle işleyebileceğini gösteriyor.
Resim için durum farklı ve daha az tartışılıyor. Resim hiçbir zaman fotoğraf gibi indeksikal bir sözleşmeye dayanmadı. Bir portre ressamı modelini görmeden de resim yapabilirdi. Buna karşın resim başka bir izi taşır: fırça darbesi, ressamın elinin hareketinin fiziksel kaydıdır. Bu anlamda resmin indeksikalliği üreticiye aittir; nesneyle kurulan bağ ikincildir. Yapay zekâ çağında resmin değeri, belki de bu ikinci tür izin, yani elin kaydının, fotoğrafın yitirdiği güvenin bir kısmını üstlenmesinden kaynaklanacak.
Bu tespit bir hipotezdir. Koleksiyonerlerin el izine bugün daha fazla değer verdiğini gösteren piyasa gözlemleri var. Bu tercihin fotoğrafın güvenilirlik kaybıyla doğrudan ilişkisini ölçen bir araştırma bulunmuyor.
Kaynaklar: Wikipedia, "Artificial intelligence art" maddesi (Eylül 2026 sürümü); Roland Barthes, La Chambre claire (1980); Matt Ballou konuşma metni (2026).