2024 yılı, Hollandalı portre ressamı Frans Hals'ın üç büyük müzeyi dolaşan retrospektifinin ortasında başladı. Sergi Londra'daki National Gallery'de 21 Ocak 2024'e kadar açık kaldı, ardından 16 Şubat–9 Haziran arasında Amsterdam'daki Rijksmuseum'a, 12 Temmuz–3 Kasım arasında da Berlin Gemäldegalerie'ye gitti. Yaklaşık elli resimden oluşan seçki, ressam üzerine otuz yılı aşkın süredir düzenlenen en kapsamlı sergiydi.
Turnenin en çok konuşulan eseri 1624 tarihli "Gülen Süvari" oldu. Resim, 1870'lerden beri Londra'daki Wallace Collection'da duruyordu ve koleksiyonun uzun süre eser ödünç vermeyi yasaklayan kuralı yüzünden binadan hiç çıkmamıştı. Wallace Collection bu kuralı 2019'da gevşetti. Rijksmuseum'un açıklamasına göre resmin Amsterdam'a gelmesi, 150 yılı aşkın bir aradan sonra Hollanda'ya ilk dönüşüydü.
Başlık biraz yanıltıcıdır. Resimdeki adam kahkaha atmaz; dudaklarının kenarında hafif, kendinden emin bir kıvrım vardır. "Gülen Süvari" adı da ressama ait değildir. Resim 19. yüzyılın sonunda Londra'da geniş bir kitleye gösterildikten sonra çoğaltılıp yayıldı ve bugünkü adını bu dönemde aldı.
Gülümsemeyi resmetmenin zorluğu
Hals'ın önemi, portre geleneğinin uzun süre kaçındığı bir şeyi başarmasından gelir: gülümseyen bir yüz resmetmek. Bir yüzün ifadesi saniyeler içinde değişir. Günlerce, bazen haftalarca süren poz seanslarında bir gülümsemeyi sabit tutmak mümkün değildir. Ressamların çoğu bu yüzden modellerini ciddi, sakin, zamansız bir ifadeyle gösterdi. Hals ise hızlı, görünür fırça darbeleriyle anlık bir ifadeyi yakalamaya çalıştı. Yüzeyi yakından görenler, dağınık gibi duran lekelerin uzaktan bir yüz ifadesinde birleştiğini fark eder.
Bu teknik, iki yüzyıl sonra Édouard Manet ve izlenimciler tarafından yeniden keşfedildi. Hals'ın 19. yüzyılın ikinci yarısında yeniden popüler olması, onu modern resmin öncülerinden biri gibi okuma eğilimini de doğurdu. Bu okuma kısmen geriye dönük bir inşadır; Hals kendi döneminde Haarlem'in varlıklı burjuvazisi için sipariş portreleri yapan bir ustaydı.
Fotoğraf çağında gülümseme portrenin varsayılan ifadesi hâline geldi. Telefon kamerası bir gülümsemeyi saniyenin küçük bir kesrinde dondurur. Hals'ın resimleri bu kolaylığın öncesine ait bir soruyu hatırlatıyor: el, anlık olanı ne kadar tutabilir? Bu soru, yapay zekânın her ifadeyi kusursuzca üretebildiği bugün yeniden anlam kazanıyor.
Kaynaklar: National Gallery basın bülteni (Ekim 2022); Rijksmuseum basın bülteni (30 Kasım 2023); Chatsworth House duyurusu (2023).